Spis treści:
- Skąd wzięła się nazwa i patriotyczna historia fasoli z orzełkiem?
- Optymalny termin i technika sadzenia fasoli z orzełkiem w gruncie
- Wymagania i pielęgnacja fasoli z orzełkiem
- Najlepsze i najgorsze sąsiedztwo dla fasoli z orzełkiem na grządkach warzywnych
Skąd wzięła się nazwa i patriotyczna historia fasoli z orzełkiem?
Fasola z orzełkiem, nazywana również fasolą niepodległości, jest odmianą fasoli zwyczajnej (Phaseolus vulgaris). Jej białe, lekko spłaszczone nasiona osiągają zwykle 15-20 mm długości, a wokół znaczka nasiennego widnieje wiśniowo-czerwony rysunek. Przypomina orła z rozłożonymi skrzydłami, niekiedy nawet z niewielką koroną. Wzór na każdym ziarnie jest nieco inny, ponieważ powstaje naturalnie.
Patriotyczne znaczenie odmiany rozwinęło się w XIX wieku, zwłaszcza po powstaniu styczniowym. Biało-czerwone ziarna kojarzono z polskim godłem, a ich wysiew traktowano jako dyskretną manifestację narodowej tożsamości. Nasiona przekazywano między gospodarstwami, przechowywano w rodzinach i sadzono wśród ziemniaków, by nie rzucały się w oczy.
Botanik Kazimierz Rouppert pisał w 1923 roku o "polskim szablaku z orzełkiem" uprawianym w Plebance niedaleko Ciechocinka. Z przytoczonych przez niego relacji mieszkańców północnego Mazowsza wynikało, że w czasach zaborów nasiona ukrywano przed rosyjskimi władzami.
Historia ma jeszcze jeden zaskakujący wątek. Fasole o podobnym czerwonym znamieniu znano także na Łotwie, a zbliżoną odmianę uprawiano na Sycylii. Fasola z orzełkiem prawdopodobnie nie wykształciła się więc na ziemiach polskich. To miejscowi gospodarze rozpoznali w plamce sylwetkę orła i nadali nasionom patriotyczną symbolikę, której nie łączono z nimi w innych częściach Europy
Dziś ogrodników interesuje przede wszystkim wartość tej dawnej odmiany użytkowej. 21 września 2010 roku polska fasola z orzełkiem została wpisana na Listę Produktów Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a w 2017 roku trafiła do Arki Smaku Slow Food jako zanikająca odmiana lokalna wymagająca ochrony. Jej materiał nasienny znajduje się również w krajowych zasobach genowych. Wysiewając je we własnym warzywniku, możemy czynnie wspierać ochronę starej odmiany użytkowej.
Zobacz również:
Optymalny termin i technika sadzenia fasoli z orzełkiem w gruncie
Fasolę z orzełkiem najlepiej wysiać od połowy maja do początku czerwca, gdy minie ryzyko przymrozków. Ziemia na głębokości około 5 cm powinna mieć co najmniej 10-12°C, a najlepiej 12-15°C. W dostatecznie ciepłym podłożu pierwsze siewki mogą pojawić się już po 7-9 dniach. Jeśli po wysiewie nadejdzie kilkudniowe ochłodzenie, kiełkowanie potrwa nawet trzy tygodnie, a część nasiąkniętych ziaren może zgnić. Gdy prognozy zapowiadają zimne noce i długotrwałe deszcze, poczekajmy jeszcze kilka dni.
Nasiona umieszczamy na głębokości 3-4 cm. W ciężkiej, długo utrzymującej wilgoć ziemi wystarczą 2-3 cm, natomiast na lekkim, piaszczystym podłożu możemy wsunąć je 4-5 cm pod powierzchnię. Trzeba zawsze o tym pamiętać, ponieważ kiełkująca fasola, otwiera się w nowym oknie wynosi liścienie ponad ziemię. Zbyt głęboki siew utrudni jej wschody, podobnie jak twarda skorupa tworząca się na grządce po ulewnym deszczu. Przed rozpoczęciem pracy spulchnijmy więc podłoże, wyrównajmy je i sprawdźmy jego wilgotność. Ziemia powinna być lekko wilgotna, lecz nie rozmoknięta.
Fasolę z orzełkiem możemy wysiać na dwa sposoby:
- siew rzędowy: umieszczamy po jednym ziarnie co 8-10 cm i zachowujemy 40-50 cm odstępu między rzędami;
- siew gniazdowy: wkładamy po 2-3 ziarna do jednego dołka, rozmieszczając gniazda co 25-30 cm; między rzędami zachowujemy 40-50 cm.
Odmiana ma karłowy pokrój, więc nie wymaga tyczek ani podwiązywania. Nie ścieśniajmy jednak rozstawy w nadziei na obfitszy zbiór. Gęsto rosnące krzaczki konkurują o światło i wodę, a po deszczu wolniej wysychają. Wilgoć utrzymująca się między liśćmi sprzyja szarej pleśni i innym chorobom grzybowym. Odpowiednie odstępy ułatwią nam również pielenie oraz późniejszy zbiór dojrzałych strąków.
Podczas suchej wiosny podlejmy wyznaczony rowek przed rozłożeniem nasion. Poczekajmy, aż woda wsiąknie, a następnie przykryjmy ziarna ziemią. Fasoli nie musimy wcześniej moczyć przez całą noc. Mocno napęczniałe nasiona łatwo pękają, a po wysianiu do chłodnego podłoża są bardziej podatne na gnicie. Lepszym rozwiązaniem jest wykorzystywanie suchych, zdrowych ziaren i pilnowanie, aby grządka nie wyschła przed pojawieniem się pierwszych siewek.
Wymagania i pielęgnacja fasoli z orzełkiem
Fasola z orzełkiem najlepiej plonuje w pełnym słońcu, na ciepłej grządce osłoniętej od silnego wiatru. Ziemia powinna być próchniczna, przepuszczalna i lekko wilgotna, najlepiej o pH 6,0-7,0. Jeśli podłoże jest piaszczyste, przed siewem wymieszajmy je z dojrzałym kompostem, otwiera się w nowym oknie. Na ciężkiej glebie warto natomiast zadbać o lepszy odpływ wody, ponieważ korzenie fasoli szybko zaczynają gnić w podmokłej ziemi.
Nie przesadzajmy z azotem ani nie sięgajmy po świeży obornik. Krzaczki mocno się rozrosną, lecz zamiast licznych strąków zobaczymy głównie bujne liście.
Najważniejszy moment rozpoczyna się po pojawieniu się pąków i trwa do czasu, gdy ziarna zaczną wypełniać strąki. Susza połączona z upałem może spowodować opadanie kwiatów oraz młodych zawiązków. Podlewajmy więc fasolę rzadziej, ale obficie, tak aby zwilżyć ziemię na głębokość około 15-20 cm. Strumień kierujmy pod krzaczki, najlepiej rano. Moczenie liści, zwłaszcza wieczorem, wydłuża czas ich schnięcia i sprzyja rozwojowi chorób. Gdy podłoże dobrze się nagrzeje, rozłóżmy 3-5 cm rozdrobnionej słomy lub podsuszonej trawy bez nasion. W ten sposób spowolnimy parowanie i utrudnimy wzrost chwastom.
Na korzeniach fasoli wytwarzają się brodawki zasiedlane przez bakterie z rodzaju Rhizobium, które uczestniczą w wiązaniu azotu z powietrza. Nie oznacza to jednak, że każda roślina użyźni grządkę. Sprawność tego procesu zależy m.in. od szczepu bakterii, wilgotności podłoża oraz zawartości fosforu i potasu.
Zbiór fasoli z orzełkiem przypada zwykle na wrzesień. Dojrzałe rośliny łatwo rozpoznamy po żółknących liściach i suchych, pergaminowych strąkach, które pękają pod lekkim naciskiem. Jeśli jesień jest deszczowa, zetnijmy całe krzaczki i zawieśmy je w suchym, przewiewnym miejscu.
Na kolejny siew najlepiej wybrać dorodne, twarde ziarna bez otworów, plam i śladów pleśni. Korzeni nie musimy wykopywać. Wystarczy ściąć pędy tuż nad ziemią, a podziemne części z czasem się rozłożą i wzbogacą podłoże w materię organiczną. Nie zastąpią jednak kompostu ani nawożenia dostosowanego do potrzeb kolejnej uprawy.
Najlepsze i najgorsze sąsiedztwo dla fasoli z orzełkiem na grządkach warzywnych
Fasola z orzełkiem dobrze rośnie obok ogórków, otwiera się w nowym oknie, dyni, buraków, selera, szpinaku i ziemniaków, o ile sąsiednie warzywa nie zabierają jej światła ani wody. Ciekawym towarzystwem jest również kukurydza. Jej korzenie sięgają w inne warstwy gleby niż korzenie fasoli, więc obie rośliny mogą sprawniej korzystać z azotu oraz fosforu. Na małej grządce zachowajmy jednak odstęp, który nie dopuści do zacienienia niskich krzaczków. Fasola z orzełkiem ma karłowy pokrój, więc w przeciwieństwie do odmian tycznych nie wykorzysta łodyg kukurydzy jako podpory.
Dynia może osłaniać podłoże szerokimi liśćmi i spowalniać jego wysychanie, ale szybko zajmuje wolną przestrzeń. Jeśli posadzimy ją zbyt blisko, zagłuszy fasolę i utrudni zbiór strąków. Podobnie działa znana metoda "trzech sióstr", łącząca kukurydzę, fasolę tyczną i dynię. W przypadku karłowej fasoli z orzełkiem nie kopiujmy tego układu bez zmian. Lepszym rozwiązaniem będzie osobny rząd fasoli po słonecznej stronie kukurydzy oraz dynia posadzona na obrzeżu grządki. Wówczas każda roślina zachowa dostęp do światła, a płożące pędy nie przykryją młodych krzaczków.
Za mniej korzystne sąsiedztwo fasoli z orzełkiem uznaje się cebulę, czosnek, por i koper włoski. Bezpieczniej posadzić je w innej części warzywnika, a fasolę zestawić z roślinami, które nie będą jej zacieniać ani ograniczać dostępu do wody
Fasoli z orzełkiem nie siejmy w miejscu zajmowanym niedawno przez groch, bób, soję, łubin lub inne rośliny bobowate. Przerwa wynosząca 3-4 lata ogranicza ryzyko nagromadzenia w podłożu patogenów wywołujących m.in. fuzariozę, antraknozę i zgnilizny korzeni.
Na jednej grządce łączmy warzywa o odmiennym pokroju i zbliżonych potrzebach wodnych, lecz unikajmy nadmiernego ścisku.
Źródła: deccoria.pl
